Communicaziun a las medias dal 22 da schaner 2026
Oz han la Pro Svizra Rumantscha (PSR) e la Lia Rumantscha (LR) lantschà il spellchecker sursilvan e termineschan cun quel lur project dals «Programs da correctura ortografica rumantscha». Ussa stattan a disposiziun sis «spellcheckers» – programs per curreger texts scrits cun il computer: in per mintga idiom ed il rumantsch grischun. Ils utensils èn disponibels per Microsoft Word e divers auters programs, sco era en ina versiun web sin pledarigrond.ch. Il project è vegnì sustegnì finanzialmain da l’Uffizi federal da cultura e dal chantun Grischun e realisà da la firma far.ch cun l’agid da la partiziun Lingua da la Lia Rumantscha.
Undas cotschnas per ina e mintgin
Per linguas grondas stattan tals programs d’agid a disposiziun gia dapi decennis, ma betg per linguas minoritaras sco il rumantsch. Per far remedura han la Pro Svizra Rumantscha e la Lia Rumantscha inizià l’onn 2021 il project «Programs da correctura ortografica rumantscha» cun la finamira da porscher tals programs da correctura a tut las Rumantschas e tut ils Rumantschs, ma er a persunas che emprendan rumantsch. Las lingias cotschnas che marcheschan pleds cun sbagls, gidan a scriver cun la scripziun uffiziala, ma er d’obtegnair la confidenza en l’atgna cumpetenza linguistica, sco Ignacio Pérez Prat di. El è responsabel per la transfurmaziun digitala tar la Lia Rumantscha ed ha coordinà las lavurs da la LR per il project, suenter ch’il co-iniziant dal project Daniel Telli ha bandunà la LR. Uschia spera el ch’il project animeschia da scriver rumantsch e rinforzia en general la lingua scritta.
La Pro Svizra Rumantscha accentuescha ch’ils programs da correctura duain betg mo servir a persunas privatas, mo er ad instituziuns rumantschas che lavuran professiunalmain cun il rumantsch. Sco exempels menziuna ella la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR), las administraziuns publicas dal Chantun Grischun e las vischnancas rumantschas sco era Radiotelevisiun Svizra Rumantscha che edeschan mintga di numerus texts en ils idioms ed en rumantsch grischun.
Tschientmillis pleds novs
Per realisar ils spellcheckers èn vegnids creads en il decurs dals ultims quatter onns a moda automatica tschientmillis pleds che na figuravan anc betg en il Pledari Grond: i sa tracta oravant tut da furmas femininas e dal plural sco era furmas conjugadas da verbs. L’interpresa far.ch ha creà las furmas a basa da reglas grammaticalas che la partiziun Lingua da la Lia Rumantscha ha inditgà. Sinaquai han linguistas e linguists incumbensads da la LR controllà manualmain tut las furmas generadas. Glistas cun tut quests pleds èn la basa dals programs da correctura. In effect lateral dal project che la LR beneventa fitg, è ch’ins po ussa era consultar quests pleds en il Pledari Grond. Ins vegn uschia per exempel a savair ch’ils dis da festa èn per sursilvan «firaus» e betg «firai», malgrà ch’ils «pigneuls» (betg «pigniels») da Nadal èn vegnids «pinai» e betg «pinaus».
Cunquai che texts cuntegnan savens betg mo pleds che figureschan en in dicziunari, ma era nums e prenums, nums geografics, nums d’interpresas e products e scursanidas èn vegnidas cumpiladas era talas glistas cun pleds ch’ils programs da correctura taxeschan ussa era sco endretgs.
Pass per pass dapi il 2021
Sco emprim è vegnì publitgà il november 2022 il program da correctura en surmiran, il fanadur 2023 quel en sutsilvan ed il november 2023 quels en puter, vallader e rumantsch grischun. La publicaziun da la versiun sursilvana ha cuzzà il pli ditg perquai che las datas dal «Lexicon Romontsch Cumparativ» dad Alexi Decurtins han l’emprim stuì vegnir adattadas a la furma dal Pledari Grond ed integradas en quel. La fin da lez project ha la Lia Rumantscha annunzià il mardi.
Collavuraziun da Pro Svizra Rumantscha e Lia Rumantscha
Per evitar ch’i vegnian creadas novas bancas da datas che ston vegnir tgiradas separadamain, ha la Pro Svizra Rumantscha tschertgà da bell’entschatta la collavuraziun cun la Lia Rumantscha e ses Pledari Grond. Questa collavuraziun pussibilitescha da tgirar las datas a lunga vista en in lieu. Il project rinforza era il Pledari Grond sco instrument central da la Lia Rumantscha per la lavur cun il stgazi da pleds rumantsch. Las datas nunelavuradas per ils idioms ladins ha l’Uniun dals Grischs mess a disposiziun. Las datas ladinas cumplettadas èn ussa associadas en medema moda e maniera cun ils programs da correctura sco quellas dal Pledari Grond.
Sapientivamain open-source
Tut la software utilisada e sviluppada en il rom dal project stat a disposiziun sut ina licenza open-source, sco il mainaproject Martin Cantieni da far.ch accentuescha. Quai vul dir ch’il code dal program è disponibel publicamain e sviluppaders pon integrar la software en ulteriurs programs. Uschia vulan ils responsabels dal project evitar da daventar dependent d’in singul concern e garantir ch’ins possia sez decider co sviluppar vinavant la purschida. Quai includa da sez pudair definir ils termins cura ch’ils programs da correctura vegnan actualisads. En connex cun la software da coc dal spellchecker n’è betg vegnida inventada da nov la roda: il project fa diever da la soluziun existenta «Hunspell». Questa software open-source funcziuna en numerus programs ed è sa cumprovada dapi blers onns. En pli stattan era las datas linguisticas elavuradas da la Lia Rumantscha a disposiziun sut ina licenza libra. Quai è ina buna basa per sviluppar ulteriurs products ed utensils che gidan ad emprender rumantsch e sustegnan il diever da la lingua en il mintgadi.
Disponibel per blers sistems ed en il web
Ils programs da correctura po ina e mintgin installar en macOS, Mozilla Firefox, LibreOffice, Mozilla Thunderbird u Adobe InDesign. Per Word da Microsoft 365 è vegnì sviluppà in supplement (in «add-in») che stat era a disposiziun gratuitamain. In’ulteriura pussaivladad è d’utilisar il program da correctura directamain sin pledarigrond.ch senza nagina installaziun. Sper la versiun web dal program da correctura cuntegna la pagina er instrucziuns co installar l’utensil en ils programs menziunads. Pleds ch’il spellchecker n’enconuscha anc betg, pon ins annunziar là a la redacziun. Quels integrescha la squadra da redacziun lura en il dicziunari per ch’els stettian a medem mument era a disposiziun en il program da correctura. La varianta en il web ed il supplement vegnan actualisads mintga di cun las datas las pli actualas dal Pledari Grond ed ils dicziunaris ladins.
