Er oz engaschi per las linguas!

L’emprim d’avust è in dals dis nua ch’il rumantsch è preschent en l’entira Svizra – las politicras ed ils politichers emprovan da balbegiar ina lingia u duas en mintga lingua naziunala, ed uschia blers ch’audan il rumantsch almain ina giada l’onn.

Ma tge schabegia ils ulteriurs 364 dis cun las linguas minoritaras en Svizra? Per che las linguas naziunalas na crodan betg en emblidanza ha la Pro Svizra Rumantscha proponì d’iniziar ina cumissiun da linguas federala, ina proposta ch’è formulada en la moziun da cusseglier dals chantuns Stefan Engler. Sin la pagina da la confederaziun è questa moziun dentant be da chattar en las trais linguas tudestg, franzos e talian. Uschia che la PSR ha decidì da sezza procurar per ina varianta rumantscha. Voilà:

 

Appreziar la valur da la diversitad linguistica

Il Cussegl federal vegn incumbensà da preschentar en il rom dal proxim messadi da cultura 2021-2024 in project per francar ina “Cumissiun da convivenza linguistica” extraparlamentara en la Lescha da linguas. La cumissiun sa cumpona a moda paritetica da trais represchentants da mintga lingua naziunala sco da trais represchentants dad autras linguas minoritaras. Ella s’occupa da dumondas relevantas per la chapientscha ed ils barats vicendaivels tranter las cuminanzas linguisticas en il senn da l’artitgel 70 alinea 3 da la Constituziun. Ella cusseglia il Cussegl federal en tut las dumondas da la politica da linguas, per las qualas la Confederaziun è cumpetenta.

 

Argumentaziun

Bain che la politica da linguas è surtut l’incumbensa dals chantuns, ha la Confederaziun en il rom da l’artitgel da la Constituziun l’incumbensa da promover surtut la chapientscha ed il barat tranter las cuminanzas linguisticas. Plinavant sustegna la Confederaziun ils chantuns plurilings sco er ils chantuns Grischun e Tessin. Ella ha pia la rolla da rinforzar en collavuraziun cun ils chantuns “la coesiun e la chapientscha vicendaivla tranter las differentas gruppas socialas e culturalas”, sco ch’il messadi da cultura 2016-2020 descriva ina da sias axas principalas.

Dentant ha la Confederaziun actualmain paucas resursas en la domena da la politica da linguas en il senn stretg e deleghescha perquai a moda subsidiara per exempel la promoziun da la lingua taliana e rumantscha mintgamai als chantuns Tessin e Grischun. Las dumondas da lingua vegnan tractadas surtut da l’Uffizi federal da cultura. Cun il diever da la plurilinguitad en l’administraziun s’occupa la delegada federala per la plurilinguitad. Igl è giavischabel che la politica da linguas vegnia rinforzada sin nivel federal, tranter auter en vista a las regulaziuns davart l’emprender linguas estras en scola en ils chantuns da la Svizra tudestga. La reacziun da quests en la procedura da consultaziun davart la revisiun da l’artitgel 15 da la Lescha da linguas mussa che la Confederaziun duai surpigliar sias cumpetenzas ed obligaziuns a moda precauta ma era decisa. Per accumplir sias incumbensas èsi pia inditgà ch’il Cussegl federal prendia en agid il savair da las organisaziuns linguisticas, dals chantuns e dad ulteriuras organisaziuns interessadas.

L’attenziun na duai betg mo esser concentrada sin las quatter linguas naziunals tudestg, franzos, talian e rumantsch, ma era sin autras linguas e gruppas da linguas en Svizra. Tar quellas tutgan autras linguas minoritaras sco il jenic, il gualser, il francoprovenzal sco era l’englais ed autras linguas discurridas da migrants sco il portugais che daventan pli e pli impurtantas.

Gist en la domena da linguas èsi central da manar ina politica solida che resguarda las particularitads da la cuminanzas linguisticas, ils basegns dals chantuns e la coexistenza da tut las linguas da noss pajais. Las linguas naziunalas e las linguas minoritaras èn ina cumponenta essenziala da la Svizra e da l’identitad svizra. Ellas èn in factur central per la chapientscha tranter las cuminanzas linguisticas, era sur ils cunfins chantunals ora, ed uschia era per nossa societad. Cun instituir ina “Cumissiun da convivenza” mussa il Cussegl federal ch’el è conscient da sia responsabladad en la domena da questa chapientscha e ch’el dispona da la sensibilitad necessaria per ils basegns dals chantuns e da las cuminanzas linguisticas.

Il Cussegl federal accorda ina gronda valur al rinforzament da las linguas naziunalas ed a la plurilinguitad sco er a la promoziun da la chapientscha e dals barats tranter las cuminanzas linguisticas. Il Cussegl federal ha sviluppà ina politica da promoziun coerenta sin basa da la lescha da linguas (Collecziun sistematica 441.1). La coesiun sociala furma ina prioritad da la promoziun cultura dals onns 2016-2020. Il Cussegl federal ha decis diversas mesiras en las domenas dals barats da scola, da l’instrucziun da lingua e da la lingua e cultura taliana e rumantscha. Questas mesiras duain vegnir cuntinuadas ed approfundadas en il messadi da cultura 2021-2024.

Per sviluppar ed applitgar sia politica da sustegn collavura la Confederaziun per mintga domena cun gruppas d’experts (da l’instrucziun e la scienza, da l’administraziun e la pratica). Ina collavuraziun instituziunala exista numnadamain cun gremis d’experts da la Conferenza svizra dals directurs chantunals da l’instrucziun publica. La Confederaziun ha plinavant la pussaivladad da reunir ina gruppa da lavur ad hoc per tschertas incumbensas u da far in barat d’opiniuns cun organisaziuns interessadas.

Il Cussegl federal renviescha a la reorganisaziun da las cumissiuns extraparlamentaras en il rom da la modificaziun da la lescha davart l’organisaziun da la regenza e da l’administraziun dals 20 da mars 2008 (Collecziun sistematica 172.010) sco er a la moziun Bigler 16.3967, acceptada dal Cussegl naziunal en mars 2017, che pretenda da reducir per in terz il dumber da las cumissiuns extraparlamentaras. Il Cussegl federal è da l’avis ch’ina cumissiun extraparlamentara permanenta per dumondas da linguas na saja betg l’instrument adequat per rinforzar la politica da linguas da la Confederaziun. El è persvas che l’administraziun federala ha las enconuschientschas necessarias per exequir sias incumbensas u ch’ellas pon vegnir procuradas tenor basegn. Per tut questas raschuns na vesa il Cussegl federal nagina necessitad da crear ina cumissiun extraparlamentara supplementara.

 

Pressa rumantscha surregiunala

La Pro Svizra Rumantscha è da l’avis che la pressa rumantscha («il pled scrit») è da muntada centrala per la promoziun da la lingua rumantscha. Per la chapientscha vicendaivla entaifer la Rumantschia, per la qualitad schurnalistica e per cuntanscher in dumber minimal da lecturas e lecturs è ina gasetta surregiunala pli valurusa che organs regiunals.

Per ch’ina gasetta rumantscha chattia en il futur puspè dapli lecturas e lecturs dovri dapli consequenza tar la derasaziun surregiunala ed ina meglra purschida online. Ina gasetta rumantscha sto producir cuntegns per tut las Rumantschas e tut ils Rumantschs che vivan en las valladas rumantschas ed ordaifer il territori da tschep en il Grischun u en la Bassa. Ina gasetta rumantscha duai offrir ina purschida online attractiva e gratuita. Idealmain vegnan ils cuntegns sin la plattafurma en il web purschids en furma multimediala: sper il text dovri era cuntegns dad audio e video attractivs.

La Pro Svizra Rumantscha propona ch’ina nova gasetta surregiunala rumantscha saja en mauns publics. Quai munta ch’i sto vegnir fundà in nov organ che edescha ina gasetta rumantscha. Quel maina ina redacziun che producescha agens cuntegns. Ultra da quai retira el era cuntegns da l’ANR e da RTR. I dat ina gasetta rumantscha gratuita sin palpiri ed en il web per in e scadin. La gasetta vegn distribuida en tut las vischnancas rumantschas e bilinguas. En pli vegn ella distribuida cun boxas en las staziuns en las citads pli grondas en la Bassa. La gasetta po dentant vinavant vegnir abunada.

L’Agentura da novitads rumantscha porta vinavant ina rolla decisiva. Perquai èsi indispensabel da rinforzar las resursas finanzialas e structuralas da l’ANR per pudair garantir la qualitad schurnalistica giavischabla. Il cussegl da fundaziun da l’ANR sto perquai definir cleramain ses basegns finanzials per far ina dumonda adequata al Chantun ed a la Confederaziun. Vinavant èsi impurtant che l’ANR rinforzia sia collavuraziun cun RTR: oravant tut per la preschientscha en il web e la furmaziun e scolaziun da persunal. L’ANR duai era sclerir ensemen cun la Lia Rumantscha, sche il mandat dubel da ses president dal cussegl da fundaziun è d’avantatg.

Maisa rodunda

En vista a la situaziun alarmanta da la pressa rumantscha ha la suprastanza da la PSR organisà il venderdi passà ina maisa radunda per discutar l’avegnir da la pressa rumantscha. Preschents èn stadas la Lia Rumantscha e represchentantas e represchentants da las differentas medias rumantschas: l’Agentura da novitads rumantscha, La Quotidiana, Posta Ladina, Radiotelevisiun Svizra Rumantscha.

A l’inscunter han ils differents acturs discutà en moda constructiva ed averta ils differents basegns e scenaris da la pressa rumantscha en il futur. Las organisaziuns preschentas èn sa decididas da cuntinuar cun la maisa radunda en in interval periodic. La Lia Rumantscha surprenda l’organisaziun e la coordinaziun da las proximas maisas radundas.

La Pro Svizra Rumantscha propona il suandant proceder sut la direcziun da la Lia Rumantscha:

  1. La Lia Rumantscha pretenda cifras detagliadas da la Somedia. Ina finanziaziun intermediara supplementara en favur (indirecta) da la Somedia po mo succeder, sche la Somedia dat invista detagliada en la contabilitad. La Lia Rumantscha chatta ina soluziun cun il Chantun, la ANR e la Somedia. Sche l’ANR u in nov organ surpiglia l’entira responsabladad redacziunala sto quel era esser editur da la Quotidiana.
  2. La Lia Rumantscha tschertga ensemen cun ils represchentants da la maisa radunda ina persuna che surpiglia il post sco manadra u manader da project dad ina nova gasetta rumantscha. En in emprim pass instradescha questa persuna ina retschertga tar las Rumantschas ed ils Rumantschs da tut las vegliadetgnas en tut las regiuns da la Svizra per eruir lur basegns en connex cun ina gasetta rumantscha. Uschia po ella definir il format da la nova gasetta. En in segund pass prepara questa persuna ensemen cun las organisaziuns pertutgadas pass concrets per realisar il project.
  3. Per l’elavuraziun dad in concept per ina nova gasetta rumantscha duai vegnir involvì in institut da publicistica universitar.

La diversitad linguistica è preziusa

Oz ha il cusseglier dals chantuns Stefan Engler inoltrà ina moziun che pretenda da la confederaziun l’installaziun d’ina cumissiun da linguas. La confederaziun duai rinforzar l’engaschament per la communicaziun ed il barat tranter las cuminanzas linguisticas ed avair ina perspectiva cumplessiva davart las quatter linguas naziunalas cun il sustegn da las organisaziuns linguisticas ed ils chantuns. La moziun è vegnida elavurada cun la Pro Svizra Rumantscha, che ha proponì uschè ina cumissiun en lur “impuls per ina Rumantschia 2020”.

En il rom dal proxim messadi da cultura vegn il Cussegl federal incumbensà da preschentar ina proposta per ina “cumissiun da linguas” extraparlamentara. Il messadi da cultura serva era per la promoziun e la protecziun da linguas, en spezial dal talian e dal rumantsch sin basa da la lescha da linguas. En questa lescha da linguas duai ussa vegnir francà ina cumissiun dal fatg che dat a la confederaziun la pussaivladad da resguardar la savida dad expertas ed experts da la politica da linguas. Uschè ina cumissiun pudess sa fatschentar cun tematicas co las linguas estras en scola, ma era il futur da las linguas minoritaras rumantsch e talian ordvart il territori linguistic da tschep. La suveranitad dals chantuns en la politica da linguas duai vegnir resguardada, ma la confederaziun duai surpigliar sia cumpetenza en la communicaziun ed il barat tranter las cuminanzas linguisticas.

La moziun da cuss. dals chantuns Stefan Engler è da chattar sin la pagina d’internet dal parlament svizzer: moziun.

La Pro Svizra Rumantscha ha preparà in pitschen argumentari per ina cumissiun da linguas en lingua tudestga. La finamira è da preschentar quest document sin tut las linguas naziunalas ed ulteriuras linguas da la Svizra, sco p.ex. il tudestg dals Gualsers, il jenic u il francoprovencal.   

Impuls per il svilup

Il glindesdi, 20 da favrer 2017, è il 79avel giubileum ch'il rumantsch è vegnì acceptà sco lingua naziunala en ina votaziun. Quest di da simbolica e reminiscenza nizzegiain nus per publitgar noss impuls per il futur dal rumantsch. Curt avant la radunanza generala da la Pro Svizra Rumantscha (ils 3 da mars 2017) iniziain nus uschia la discussiun, tge ch'è l'organisaziun adattada per la Rumantschia, tge ch'èn ils meds d'infurmaziun che nus duvrain, e co che nus pudain avair ina "debatta rumantscha".

L'entir document da debatta "Rumantschia duamilli e ventg" è accessibel sut impuls.

A medem temp envidain nus tut las persunas ch'èn interessadas da discutar davart il futur dal Rumantsch a nossa radunanza generala che ha lieu venderdi, il 3 da mars 2017 a las 18:15 en la Hofkellerei a Cuira. Suenter las tractandas uffizialas cumenza a las 19:15 in program spezial cun referats e discussiun, nua che la PSR vegn a preschentar tschertas concretisaziuns da quests impuls.

Mintga di rumantsch

La Pro Svizra Rumantscha (PSR) daventa il 2017 gia 25 onns e regala durant ses onn da giubileum abunaments da La Quotidiana a persunas interessadas. Vuls era ti survegnir la gasetta rumantscha gratuitamain en furma stampada/online u mo online e quai per in mez onn? U enconuschas ti ina persuna che avess gugent mintga di ina gasetta en sia chascha da brevs? Lura dà in tgit en la rubrica LQ per in e mintgin.

Preavis: Radunanza generala 2017

La proxima radunanza generala da la Pro Svizra Rumantscha ha lieu ils 3 da mars a las 18:15 a Cuira. La suprastanza planisescha era in program accumpagnant per la radunanza da giubileum. La PSR ha l'onn 2017 numnadamain gia 25 onns!

La restructuraziun da la Lia Rumantscha duai resguardar la realitad

Communicaziun a las medias dals 18 d'october 2016 (reacziun sin las propostas da restructuraziun da la Lia Rumantscha)

Per la radunanza da delegadas e delegads 2016 propona la suprastanza da la Lia Rumantscha d’iniziar ina restructuraziun da ses organs. Quella idea na persvada betg.

Sco consequenza a la dieta «LR19» propona la Lia Rumantscha (LR) trais variantas per ina restructuraziun interna. La Pro Svizra Rumantscha (PSR) – sco uniun betg affiliada a la LR – n’è betg cuntenta cun questa reacziun che para dad esser malponderada. Per l’ina ha quai da far cun l’intenziun sezza, per l’autra è la PSR persvasa ch’igl è necessari che la LR sa fatschentia l’emprim cun la strategia per ils proxims onns e pondereschia pir lura tge structura che serva il meglier a questas finamiras.

Las restructuraziuns preschentadas da la LR na promovan betg ina collavuraziun ed in sentiment d’unitad. Surtut la terza proposta cun l’idea da stritgar la participaziun da las organisaziuns tematicas sco la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu), la Societad Retorumantscha (SRR), l'Agentura da Novitads Rumantschas (ANR) u l’Uniun per la Litteratura Rumantscha (ULR) è in svilup sbaglià, gia che quellas uniuns s’engaschan fermamain per il rumantsch en divers secturs. Ins survegn l’impressiun che la suprastanza da la LR haja prendì ina decisiun plitost sperta. Perquai preschenta la PSR ina quarta proposta (da chattar qua: proposta PSR) che cuntegna ils suandants puncts impurtants:

  • La suprastanza da la LR vegn augmentada a set sezs.
  • La LR integrescha ina cumissiun cun la finamira da controllar las mesiras per la protecziun dal rumantsch.
  • La radunanza da delegadas e delegads (RD) percunter vegn redimensiunada ed ha dapli responsabladad strategica envers la suprastanza. La RD sa cumpona vinavant da tut las uniuns affiliadas e quai da maniera che la cumposiziun correspunda a las relaziuns da la populaziun rumantscha actuala.

L’impurtant stuess esser che persunas motivadas ed interessadas per il rumantsch hajan la pussaivladad da pudair decider davart l’avegnir da la lingua e cultura. Cun exluder tschertas uniuns da la RD cuntansch’ins exact il cuntrari. Perquai fa la PSR ina nova proposta sco uniun independenta da la LR e supplitga la LR da preschentar quella a chaschun da la RD.

La proposta da la PSR sco document

La suprastanza da la Pro Svizra Rumantscha: Flurin Bundi, Annetta Zini, Barbla Etter, Jon Bischoff, Clau Dermont e Martin Cantieni

Commentaris

Da cumplots fictivs

Communicaziun a las medias dals 26 da settember 2016 (reacziun a l'artitgel «In postulat – ed ina resoluziun encunter quel» en La Quotdiana)

La Pro Svizra Rumantscha (PSR) è perplexa da la reacziun da la Pro Idioms e da la vieuta da Martin Candinas en connex cun il postulat Semadeni «Allegra, il rumantsch e talian duain viver». Il postulat pretenda curt e bain dal Cussegl federal da preparar in rapport che duai dar pled e fatg davart la promoziun da las linguas minoritaras en il chantun Grischun.

En la motivaziun dal postulat menziuna Silva Semadeni sfidas sco las fusiuns da vischnancas u l’acceptanza difficila dal rumantsch grischun sco puncts nuschaivels per la protecziun dal rumantsch. Ma la Pro Idioms interpretescha questa constataziun – che la dispita davart il rumantsch grischun saja nuschaivla per la pasch linguistica – para sco promoziun zuppada dal rumantsch grischun. Mintgin che legia il postulat sto dentant constatar ch’el na cuntegna nagina formulaziun che pretenda ina promoziun dal rumantsch grischun – ni avertamain ni «a la zuppada».

La resoluziun da la Pro Idioms encunter il postulat che s’engascha per il rumantsch ed il talian fa la parita d’esser ina chaussa da principi. Gia be ils dus pleds «rumantsch grischun» paran da provocar in mecanissem d’opposiziun. Bain vul ella sustegnair tut las «stentas per mantener la pasch linguistica», ma ella fa gist il cuntrari.

A medem temp sa senta Martin Candinas obligà da retrair ses sustegn per il postulat, malgrà ch’el ha sez suttascrit quel. Questa vieuta senza arguments fundads è curiusa e betg vardaivla per in politicher versà.

La Pro Svizra Rumantscha è conscienta ch’il rumantsch dovra ina promoziun effizienta ed è perquai engraziaivla a Silva Semadeni per ses postulat e ses engaschi a favur da las linguas minoritaras a Berna. La PSR appellescha a tut las Rumantschas e tut ils Rumantschs da salvar il saun giudizi e da sustegnair las stentas per la protecziun e la promoziun dal rumantsch.

La suprastanza da la Pro Svizra Rumantscha: Flurin Bundi, Annetta Zini, Clau Dermont, Jon Bischoff, Barbla Etter, Martin Cantieni

Commentaris

Commentari da Lutz |

Sch'ins vul las vuschs, san ins buca star da plaid. U vegnir elegius ni recliadad!